کوچک جنگلی

احسان الله خان دوستدار

قبل از این از سرگذشت و سرنوشت خالو قربان اینجا نوشتم . در ذیل همان پست هم گفتم که اگر عمری باشد از سایر سران جنگل در این وبلاگ خواهم نوشت . در این پست سعی میکنم تا اندگی از احسان الله خان ، از سران اصلی نهضت جنگل بنویسم . کسانی که خیلی کم هم با نهضت جنگل و قیام سردار جنگل آشنایی دارند، به محض شنیدن نام احسان الله خان یاد گرایش کمونیستی او می افتند. خیلی ها او را مقصر انحراف نهضت جنگل به سمت روسیه می دانند . نام اصلی او احسان الله خان دوستدار اصالتاً ساروی بود . خانواده ی او را منتسب به بهایئت دانسته اند . نخستین فعالیت های انقلابی او را می توان در پیوستن به « انجمن حقیقت » از انجمنهای مشروطه خواهی ساری دید . وی حتی در زمره مجاهدینی بود که درماجرای قیام گیلان بر علیه محمدعلی شاه و فتح تهران حضور داشتند . پس از شروع جنگ جهانی اول ، وی مدتی را در کرمانشاه به سر برد در ان زمان رضا قلی خان نظام السلطنه رییس دولت موقت در کرمانشاه بود که پس از مدتی به دلیل اختلاف با وی ، به تهران بازگشت. او بعد از این در تهران عضو « کمیته مجازات » شد و حتی برای نشان دادن لیاقت خود دست به ترور زد و میرزا حسن مجتهد را ترور کرد . اما اوضاع برای او سخت تر شد ؛ با فروپاشی کمیته مجازات و دستگیری اعضا ، احساس خطر کرد . از اینجا بود که زندگی او با نهضت جنگل پیوند می خورد . احسان الله خان از ترس اینکه مبادا وی را به جرم عضویت در کمیته مجازات دستگیر کنند به رشت که آن موقع در دست جنگلی ها بود فرار کرد و به میرزا پناه برد . مسبب این آشنایی دوستِ مشترک او میرزا محمود رضا بود . محمود رضا از دوستان نزدیک و همشاگردان میرزا کوچک جنگلی بود ، او معمم و از طلاب مسجد جامع رشت ، جایی که میرزا در زمان طلبگی همانجا با همدرس بود . بنابراین از همین موضوع  می توان پی برد احسان الله خان از همان ابتدا با جنگلی ها نبود و بعد از این بود که با جلب کردن نظر میرزا به عضویت ستاد ارتش انقلاب در آمد . رفتار و افکار او از آنجا که تحت تاثیر افکار تند و انقلابی بلشویکها قرار داشت با روحیه ی طلبه گی ، مذهبی و ناسیونالیستی میرزا سازگاری نداشت . کارهای او و خود محوریش باعث شد تا بین سران اصلی جنگل اختلاف شکل بگیرد . رفاقت او با میرزا و نهضت جنگل ، قبل از اینکه این رفتار و کردار او به اوج خود برسد پایان یافت . بعد از این میرزا کوچک خان به حالت قهر رشت را ترک کرد و به گوراب زرمخ رفت . احسان الله خان که همچنان بر افراطی گری خودش اصرار داشت با حمایت کمونیستهای افراطی کودتای سرخ را بر پا کرد . کمیته ای جهت اداره ی امور جمهوری گیلان تشکیل داد . این کمیته نه تنها بهبودی در اوضاع ایجاد نکرد بلکه باعث تضعیف جنگل و روحیه مردم شد .خیانت و کارشکنی احسان الله خان که گرایشش به اجنبی بر همه ثابت شده بود ، اوضاع را پیچیده کرد . اوضاع به حدی خراب و بحرانی شد که کار به نزاع و جنگ بین جنگلی ها و کودتاچیان رسید . نتیجه جنگ به نفع جنگلی ها نبود ولی کودتاچیان می دانستند بدون در دست داشتن جنگل و نیروی جنگلی کاری از پیش نمی برند . همین طور هم شد ، مدتی نگذشت که قوای دولتی به آنها حمله کرد و آنها و بلشویکها را وادار ساخت که دست دوستی به سمت میرزا کوچک جنگلی دراز کنند .

شخص معمم : محمودرضا دوست مشترک میرزا و احسان الله خان - نفر وسط ایستاده : احسان الله خان

با میانجیگری حیدر خان عمواغلی که از طرف حزب کمونیست قفقاز مامور به این کار شده بود ، میرزا کوچک جنگلی و احسان الله خان با عناوینی چون سر کمیسر و کمیسر در کنار هم تشکیل دولت دادند ولی خودسری های احسان الله خان باعث شد تا پس دو ماه برکنار شود . پس از این ، او حتی تصمیم به فتح تهران گرفت که البته با شکست مواجه شد .
این اوضاع نابسامان همچنان ادامه داشت ، قوای دولتی و در راس آنان سردار سپه ( رضاخان ) نامه های تامین را به سوی سران جنگل سرازیر کردند . خیلی ها از جمله حاجی احمد کسمایی ، خالو قربان ، معین الرعایا با همین تامین نامه ها بود که دست از همکاری با کوچک جنگلی برداشتند و او را در سخت ترین شرایط تنها گذاشتند . اوضاع برای کمونیستهای جنگل فرق می کرد . آنها این اجازه را داشتند تا به شوروی مهاجرت کنند و در آن جا به اصطلاح در امان باشند احسان الله خان هم با عده ای از جمله رضا خواجوی ( معزالسلطنه) ، سید ابوالقاسم ذره ، سید عبدالحسین حسابی ، احمد مسافر (انف) ، ابراهیم امینی ، حسینی درجزی ، علی اکبر ناصری ، عبدالحسین معزالسلطان ، آشوری و لادبن  به باکو رفت و در آنجا به اتفاق بقیه ،حزبی به نام « کمیته آزاد کننده ایران » تشکیل دادند .
احسان الله خان هم سرنوشتی شبیه خالوقربان داشت .سرانجام او را پس از آن همه خدمت به دولت شوروی ، به جرم عامل انگلیس بودن دستگیر کردند.  او حتی در دوران بازداشت برای مقامات عالیرتبه شوروی نامه هایی برای یادآوری خدماتش نوشت نوشت ولی تمام نامه هایش بی جواب ماند . سر انجام در روز ۱۹ اسفند ۱۳۱۷ محاکمه و در همان روز اعدام شد .

در همین مورد بخوانید:

• کوتاه درباره ی «جنگل و استقلال خواهی »
• دکتر حشمت
• روزنامه جنگل
• امضای میرزا کوچک خان
• سوم خرداد سرآغاز قیام جنگل علیه قوای بیگانه
• دانلود کتاب "سردار جنگل" (شخصیت و اخلاق و افکار میرزاکوچک)
• اصالت اسلامی قیام میرزا کوچک خان در آیینه اسناد
• دانلود کتاب "سردار جنگل" فصل چهارم و پنجم
• پانزدهم خرداد - قیام علیه قوای بیـگانه
• میرزا نمرده است